Wat is PFAS?

PFAS is een groep van meer dan 6000 verschillende stoffen. Het zijn chemische stoffen die door mensen zijn gemaakt. Ze komen niet van nature voor in het milieu. De stoffen hebben handige eigenschappen: ze zijn bijvoorbeeld hittebestendig en water-, vet-, vuil- en stofafstotend. 

PFAS worden bijvoorbeeld gebruikt bij het maken van regenkleding, blusschuim en cosmetica. Maar ook bij het maken van pannen met een anti-aanbaklaag en om papier water- en vetafstotend te maken, zoals bij bakpapier en pizzadozen. Vaak zitten de PFAS dan als het ware vastgebonden aan of in het materiaal van het product. In dat geval kunnen PFAS in heel kleine hoeveelheden vrijkomen uit producten. PFAS komen makkelijker vrij uit producten als ze los in een product zitten. Dit is bijvoorbeeld het geval bij blusschuim, middelen om textiel en leer waterafstotend te maken of smeermiddel (in de vorm van PTFE-spray).

Van een aantal PFAS is bekend dat ze slecht zijn voor de gezondheid van mensen en het milieu. Maar alleen als deze stoffen aanwezig zijn in grote hoeveelheden. Dat heeft wetenschappelijk onderzoek van het RIVM laten zien.

In 2018 werden PFAS in vrij lage hoeveelheden in de Nederlandse bodem gemeten. PFAS kunnen op verschillende manieren in de bodem terechtkomen. Als bijvoorbeeld op één plek zeer veel van deze stoffen vrijkomen door gebruik van blusschuim of een lozing bij een bedrijf. Of doordat PFAS zich via de lucht verspreiden en op de grond neerkomen.

De hoeveelheden die in de bodem worden gemeten, zijn niet gevaarlijk voor de gezondheid. Maar regels voor maximale hoeveelheden van PFAS in de bodem waren er niet. Daardoor ontstonden in 2019 in heel Nederland problemen met het verplaatsen van grond en bagger. Projecten dreigden te vertragen of zelfs stil te komen liggen.

Het Rijk wilde iets doen aan de problemen. In 2019 kwamen er regels voor PFAS. In het 'Tijdelijk handelingskader voor hergebruik van PFAS-houdende grond en baggerspecie' (THK) stonden (strenge) regels voor het toepassen van PFAS-houdende grond en baggerspecie in schone gebieden. Medio 2020 komen er definitieve regels. Tot die tijd verzamelt de overheid onderzoeksresultaten om een vollediger beeld te krijgen van de aanwezigheid van PFAS in de Nederlandse bodem.

Problemen door strenge regels

Door de strenge regels werd het vrijwel onmogelijk om grond en bagger te verplaatsen. Daar kwam het langdurige onderzoek en beleidsvorming nog bij. Het leidde tot vertraging en stilstand van grondwerk, ontwikkelingen en baggerprojecten. In het THK stond dat gemeenten zelf regels mochten bepalen, op basis van onderzoek naar PFAS. Maar zo'n onderzoek doen en een besluit nemen kost veel tijd.

Minder strenge regels

De bouwsector en de baggeraars kwamen in opstand. In november 2019 werden de regels voor het toepassen van grond en baggerspecie minder streng. Maar de nieuwe regels voor PFAS zijn voor grote delen van Nederland geen oplossing. Zonder lokaal beleid blijft voor onder andere Noord-Holland, Zuid-Holland en Utrecht het verplaatsen van grond en baggerspecie een knelpunt.

Daarom mogen gemeenten sinds december 2019 beleid voor hergebruik van PFAS-houdende grond en baggerspecie laten vaststellen door het college. Een jaar lang hoeven gemeenten dit beleid niet vast te leggen in een raadsbesluit.

In juli 2020 heeft het Rijk een aantal regels in de THK verruimd. De definitieve regels worden in 2021 verwacht.

De RUD Utrecht wil graag dat gemeenten lokaal beleid maken. De nieuwste ontwikkelingen per gemeente zijn te vinden op hun website.

Op 3 december 2019 hebben de Provincie Utrecht en de beide omgevingsdiensten (RUD Utrecht en ODRU) voor gemeenten een overzicht gemaakt en een advies gegeven voor het omgaan met PFAS-houdende grond en baggerspecie. Dit is gebaseerd op onderzoek. Uit het onderzoek blijkt dat in regio Utrecht meer PFAS (en dan vooral PFOA) in de bodem zitten dan is toegestaan. Vooral in het zuidwesten van Utrecht. Het Rijk, de Provincie Utrecht en de Utrechtse omgevingsdiensten adviseren gemeenten om met lokale regels te komen voor PFAS.

Eind 2018 bleek dat er PFOA in de bodem van Nieuwegein zit. Een stukje in het zuidwesten van Nieuwegein werd aangewezen als risicogebied. De gemeente heeft toen onderzocht hoeveel PFOA en PFOS er in de bodem zat. De hoeveelheden PFAS bleken vrij laag. Op dat moment was er nog geen beleid. De THK was er nog niet.

Omdat grond- en baggerwerk wel door moest kunnen gaan, had Nieuwegein een korte tijdelijke beleidsregel voor PFAS opgesteld. De resultaten van het onderzoek waren hiervoor de basis. Ook werden afspraken gemaakt met de RUD Utrecht, om op basis van bodemonderzoeken en het 'standstill-principe' (de kwaliteit van de bodem mag na het verplaatsen van grond en bagger niet slechter worden) grondstromen mogelijk te maken. Zo konden spoedeisende projecten met grondwerk doorgaan.

Beleid van de gemeente

Door het ontbreken van regels voor PFAS bleven er problemen bestaan met grondstromen. Daarom begonnen Nieuwegein, Houten en Lopik in april 2019 samen met de RUD Utrecht een PFAS-onderzoek voor een bodemkwaliteitskaart en gemeentelijke regels voor PFAS. 

Tijdens de uitvoering van de PFAS-onderzoeken werden de landelijke regels voor PFAS (THK) gepubliceerd. De extra eisen voor PFAS-onderzoek zijn in de opzet van het onderzoek meegenomen. De onderzoeksresultaten zijn gebruikt voor het opstellen van gemeentelijk PFAS-beleid.

Op 7 januari 2020 heeft het college beleid voor PFAS-houdende grond en baggerspecie vastgesteld. Dit beleid is een aanvulling op de bestaande Nota bodembeheer.

Het beleid is op 20 februari door de gemeenteraad bekrachtigd.

De gemeente Nieuwegein heeft de normen voor PFAS vastgesteld volgens de richtlijnen in het THK. De waarden zijn gebaseerd op wat er in Nieuwegein wordt gemeten en bieden genoeg ruimte om grondstromen mogelijk te maken. Ook wordt het 'standstill-principe' aangehouden. Dit is afgestemd met omliggende gemeenten en de RUD Utrecht.

Voor het toepassen van grond uit Nieuwegein op basis van de bodemkwaliteitskaart, is geen aanvullende analyse voor PFAS meer nodig (toe te passen grond en de ontvangende bodem).

Toegestane PFAS-waarden in Nieuwegein

De gemiddelde PFAS-kwaliteit van de grond van buiten de gemeente Nieuwegein, aangetoond met een door de gemeente Nieuwegein geaccepteerde bodemkwaliteitskaart (in combinatie met een historisch onderzoek) of een partijkeuring, toegepast in de bodemlaag vanaf het maaiveld tot en met 1 meter diepte, moet voldoen aan de Lokale Maximale Waarden genoemd in de onderstaande tabel (uit tabel 5.1 uit de beleidsnotitie PFAS). Grondwaterbeschermingsgebieden/waterwingebieden en toepassingslocaties die buiten de bodemkwaliteitskaart vallen, zijn uitgezonderd.

Maximale PFAS-waarden gemeente Nieuwegein
StofLokale Maximale Waarden PFAS-verbindingen (in ug/kg ds)
PFOA (som)3,8
PFOS (som)1,4
Elke andere PFAS-verbinding0,8*

* De waarden sluiten aan bij de voorlopige landelijke toepassingsnormen voor PFAS-houdende grond en baggerspecie. Volgens de huidige inzichten zijn deze waarden niet gevaarlijk voor de gezondheid en het milieu.

Heeft u vragen over het PFAS-beleid in Nieuwegein, stuur dan een e-mail naar bodem@nieuwegein.nl.

Meer informatie over PFAS