PFAS

PFAS is een groep van meer dan 6000 verschillende stoffen. Het zijn chemische stoffen die door mensen zijn gemaakt. Ze komen niet van nature voor in het milieu. De stoffen hebben handige eigenschappen: ze zijn bijvoorbeeld hittebestendig en water-, vet-, vuil- en stofafstotend. 

Waar worden PFAS voor gebruikt?

PFAS worden bijvoorbeeld gebruikt bij het maken van regenkleding, blusschuim en cosmetica. Maar ook bij het maken van pannen met een anti-aanbaklaag en om papier water- en vetafstotend te maken, zoals bij bakpapier en pizzadozen. Vaak zitten de PFAS dan als het ware vastgebonden aan of in het materiaal van het product. In dat geval kunnen PFAS in heel kleine hoeveelheden vrijkomen uit producten. PFAS komen makkelijker vrij uit producten als ze los in een product zitten. Dit is bijvoorbeeld het geval bij blusschuim, middelen om textiel en leer waterafstotend te maken of smeermiddel (in de vorm van PTFE-spray).

Zijn PFAS gevaarlijk?

Van een aantal PFAS is bekend dat ze slecht zijn voor de gezondheid van mensen en het milieu. Maar alleen als deze stoffen aanwezig zijn in grote hoeveelheden. Dat heeft wetenschappelijk onderzoek van het RIVM laten zien.

Wat is het probleem met PFAS bij grondverzet en baggeren?

In 2018 werden PFAS in vrij lage hoeveelheden in de Nederlandse bodem gemeten. PFAS kunnen op verschillende manieren in de bodem terechtkomen. Als bijvoorbeeld op één plek zeer veel van deze stoffen vrijkomen door gebruik van blusschuim of een lozing bij een bedrijf. Of doordat PFAS zich via de lucht verspreiden en op de grond neerkomen.

De hoeveelheden die in de bodem worden gemeten, zijn niet gevaarlijk voor de gezondheid. Maar regels voor maximale hoeveelheden van PFAS in de bodem waren er niet. Daardoor ontstonden in 2019 in heel Nederland problemen met het verplaatsen van grond en bagger. Projecten dreigden te vertragen of zelfs stil te komen liggen.

Welke stappen heeft het Rijk genomen?

Het Rijk wilde iets doen aan de problemen. In 2019 kwamen er regels voor PFAS: het 'Tijdelijk handelingskader voor hergebruik van PFAS-houdende grond en baggerspecie' (THK). Sindsdien verzamelt de overheid onderzoeksresultaten om een zo volledig mogelijk beeld te krijgen van de aanwezigheid van PFAS in de Nederlandse bodem. Daardoor konden de in eerste instantie nog zeer strenge regels geleidelijk worden versoepeld tot de bestaande regels.

Problemen door strenge regels

Door de strenge regels werd het in 2019 vrijwel onmogelijk om grond en bagger te verplaatsen. Daar kwam het langdurige onderzoek en beleidsvorming nog bij. Het leidde tot vertraging en stilstand van grondwerk, ontwikkelingen en baggerprojecten. In het THK stond dat gemeenten zelf regels mochten bepalen, op basis van onderzoek naar PFAS. Maar zo'n onderzoek doen en een besluit nemen kost veel tijd.

Minder strenge regels

De bouwsector en de baggeraars kwamen in 2019 in opstand. In november 2019 werden de regels voor het toepassen van grond en baggerspecie minder streng. Maar ook deze aangepaste regels voor PFAS bleken voor grote delen van Nederland geen oplossing. Zonder lokaal beleid blijft voor onder andere Noord-Holland, Zuid-Holland en Utrecht het verplaatsen van grond en baggerspecie een knelpunt. Daarom heeft het Rijk mogelijkheden verruimd om snel te kunnen schakelen. Zo konden gemeenten beleid voor hergebruik van PFAS-houdende grond en baggerspecie tijdelijk laten vaststellen door het college en hoefde dit niet via een raadsbesluit. In juli 2020 heeft het Rijk een aantal regels in een geactualiseerde versie van het THK verder verruimd.

Eind 2021 is het THK vervangen door een geactualiseerd handelingskader. Kijk voor vragen hierover op Bodemplus.nl.

Welke stappen zijn er in de regio Utrecht gezet?

De RUD Utrecht wil graag dat gemeenten lokaal beleid maken, zodat toepassingsmogelijkheden voor grond en baggerspecie worden verruimd. In 2019 hebben de Provincie Utrecht en de beide omgevingsdiensten (RUD Utrecht en ODRU) voor gemeenten een overzicht gemaakt en een advies gegeven voor het omgaan met PFAS-houdende grond en baggerspecie. Dit is gebaseerd op reeds verricht onderzoek naar PFAS.

Uit het onderzoek blijkt dat in regio Utrecht meer PFAS (en dan vooral PFOA) in de bodem aanwezig is, dan is toegestaan. Vooral in het zuidwesten van Utrecht. Het Rijk, de Provincie Utrecht en de Utrechtse omgevingsdiensten adviseerden gemeenten om met lokale regels te komen voor PFAS. Nieuwegein en andere gemeenten zagen zich direct geconfronteerd met vastlopende projecten. Zij hebben dit direct opgepakt en hebben inmiddels beleidsregels voor het toepassen van PFAS-houdende grond en baggerspecie.

In 2020 zijn door provincie, ODRU en RUD de tot dan toe beschikbaar gekomen PFAS-onderzoeksgegevens verzameld en gebruikt om een voorzet te geven tot het verkrijgen van een PFAS-achtergrondwaardenkaart voor de hele provincie Utrecht. Utrechtse gemeenten die nog geen PFAS-beleid hebben, kunnen met een kleine investering alsnog gebiedsspecifiek beleid voor hergebruik van PFAS-houdende grond en baggerspecie opstellen.

Welke stappen heeft Nieuwegein genomen?

Eind 2018 bleek dat er PFOA in de bodem van Nieuwegein zit. Een stukje in het zuidwesten van Nieuwegein werd aangewezen als risicogebied. De gemeente heeft daar toen onderzocht hoeveel PFOA en PFOS er in de bodem zat. De hoeveelheden PFAS bleken vrij laag, maar het is dus gemeten en boven de detectielimiet, waardoor grondverzet werd bemoeilijkt. Op dat moment was er nog geen beleid. Landelijk PFAS-beleid was er nog niet.

Tijdelijke beleidsregel

Omdat grond- en baggerwerk wel door moest kunnen gaan, had Nieuwegein in maart 2019 een korte tijdelijke beleidsregel voor PFAS opgesteld. De resultaten van dit onderzoek waren hiervoor de basis. Ook werden afspraken gemaakt met de RUD Utrecht, om op basis van bodemonderzoeken en het 'standstill-principe' (de kwaliteit van de bodem mag na het verplaatsen van grond en bagger niet slechter worden) grondstromen mogelijk te maken. Zo konden spoedeisende projecten met grondwerk destijds doorgaan.

Door het ontbreken van regels voor PFAS bleven er problemen bestaan met grondstromen. Daarom begonnen Nieuwegein, Houten en Lopik in april 2019 samen met de RUD Utrecht een PFAS-onderzoek voor een bodemkwaliteitskaart en gemeentelijke regels voor PFAS.

Tijdens de uitvoering van de PFAS-onderzoeken werden de landelijke regels voor PFAS (THK) gepubliceerd. Daar moest op worden geanticipeerd. De extra eisen voor PFAS-onderzoek zijn in de opzet van het onderzoek meegenomen. De onderzoeksresultaten zijn gebruikt voor het opstellen van gemeentelijk PFAS-beleid en later ook voor de regionale achtergrondwaardenkaart provincie Utrecht.

PFAS-beleid van Nieuwegein

Op 7 januari 2020 heeft het college van B&W conform de landelijke regeling voor versnelde vaststelling beleid voor PFAS-houdende grond en baggerspecie vastgesteld. De betreffende aanvullende beleidsnotitie kan worden beschouwd als bijlage van zowel de gemeentelijke bodemkwaliteitskaart als de Nota bodembeheer (zie Bodembeleid).

Voor de aanvullende beleidsnotitie PFAS zie onderstaande links.

Op 20 februari is dit beleid door de gemeenteraad bekrachtigd.

De gemeente Nieuwegein heeft de normen voor PFAS vastgesteld volgens de richtlijnen in het THK. De waarden zijn gebaseerd op wat er in Nieuwegein wordt gemeten en bieden genoeg ruimte om grondstromen mogelijk te maken. Ook wordt het 'standstill-principe' aangehouden. Dit is afgestemd met omliggende gemeenten en de RUD Utrecht.

Voor het toepassen van grond uit Nieuwegein op basis van de bodemkwaliteitskaart, is geen aanvullende analyse voor PFAS nodig (toe te passen grond en de ontvangende bodem).

Toegestane PFAS-waarden in Nieuwegein

De gemiddelde PFAS-kwaliteit van de grond van buiten de gemeente Nieuwegein, aangetoond met een door de gemeente Nieuwegein geaccepteerde bodemkwaliteitskaart (in combinatie met een historisch onderzoek) of een partijkeuring, toegepast in de bodemlaag vanaf het maaiveld tot en met 1 meter diepte, moet voldoen aan de Lokale Maximale Waarden genoemd in de onderstaande tabel (uit tabel 5.1 uit de beleidsnotitie PFAS). Grondwaterbeschermingsgebieden/waterwingebieden en toepassingslocaties die buiten de bodemkwaliteitskaart vallen, zijn uitgezonderd.

Maximale PFAS-waarden gemeente Nieuwegein (in ug/kg ds):

  • PFOA (som): 3,8
  • PFOS (som): 1,4
  • Elke andere PFAS-verbinding: 0,8

De waarden sluiten aan bij de voorlopige landelijke toepassingsnormen voor PFAS-houdende grond en baggerspecie. Volgens de huidige inzichten zijn deze waarden niet gevaarlijk voor de gezondheid en het milieu.