Wat is PFAS?

PFAS staat voor Poly- en PerFluor Alkyl Stoffen (PFAS). Deze groep chemische stoffen is door mensen gemaakt en komt van nature niet voor in het milieu. Deze stoffen hebben handige eigenschappen: ze zijn bijvoorbeeld hittebestendig en water-, vet-, vuil- en stofafstotend. Voorbeelden van PFAS zijn PFOA (ook wel C8 genoemd), PFOS en GenX-stoffen (ook wel HFPO-DA of FRD-stoffen genoemd).

Producenten gebruiken PFAS bijvoorbeeld bij het maken van regenkleding, blusschuim en cosmetica. Maar ook bij het maken van pannen met een anti-aanbaklaag en om papier water- en vetafstotend te maken, zoals bij bakpapier en pizzadozen. Vaak zitten de PFAS dan als het ware vastgebonden aan of in het materiaal van het product. In dat geval kunnen PFAS in heel kleine hoeveelheden vrijkomen uit producten. PFAS’en komen gemakkelijker vrij uit producten als ze los in een product zitten. Dit is bijvoorbeeld het geval bij blusschuim, middelen om textiel en leer waterafstotend te maken of smeermiddel (in de vorm van PTFE spray).

Van een aantal PFAS is bekend dat ze ongewenste eigenschappen hebben. PFAS kunnen een risico vormen voor de gezondheid van mensen en het milieu. Maar alleen als deze stoffen aanwezig zijn in hoge concentraties. Dat heeft huidig wetenschappelijk onderzoek van het RIVM laten zien.

In 2018 werd duidelijk dat PFAS in relatief lage concentraties in de Nederlandse bodem worden gemeten. PFAS kan op verschillende manieren in de bodem terechtkomen. Als bijvoorbeeld op één plek zeer veel van deze stoffen vrijkomen door gebruik van blusschuim of een lozing bij een bedrijf. Of doordat PFAS zich via de lucht verspreiden en op de grond neerslaan.

De concentraties die in de bodem worden gemeten, vormen geen gevaar voor de volksgezondheid. Maar normen voor maximale waarden van aanwezige PFAS in de bodem ontbraken. Daardoor ontstonden in 2019 in heel Nederland problemen met het verplaatsen van grond en bagger en dreigden projecten te vertragen of zelfs stil komen te liggen.

Om de landelijke problemen het hoofd te bieden, heeft het Rijk op 8 juli 2019 het Tijdelijk handelingskader voor hergebruik van PFAS-houdende grond en baggerspecie opgesteld (THK). Hierin zijn (strenge) normen opgenomen voor het mogen toepassen van PFAS-houdende grond en baggerspecie in relatief schone gebieden. Medio 2020 wordt het Tijdelijk handelingskader vervangen door een definitief handelingskader. Tot die tijd verzamelt de overheid onderzoeksresultaten om een vollediger beeld te krijgen van de aanwezigheid van PFAS in de Nederlandse bodem.

De strenge normen vanuit het Rijk, in combinatie met het langdurig onderzoekstraject en beleidsvormingstraject, werkten averechts. Het bleek vrijwel onmogelijk om grond en bagger te verplaatsen. Dat leidde tot vertraging en stilstand van grondwerk, ontwikkelingen en baggerprojecten in Nederland. In het THK is vastgelegd dat gemeenten zelf, op basis van onderzoek naar PFAS, normen kunnen vaststellen. Maar dat is tijdrovend omdat er onderzoek nodig is en een gemeenteraad hier een besluit in moet nemen.

Onder druk van met name de bouwsector en baggeraars heeft het Rijk op 29 november 2019 de strenge normen voor toepassen van grond en baggerspecie versoepeld, zie website bodemplus. Deze nieuwe normen bieden voor grote delen van Nederland geen uitkomst. Zonder lokaal (gebiedsspecifiek) beleid blijft voor o.a. regio Noord Holland, Zuid Holland en Utrecht het verplaatsen van grond en baggerspecie een knelpunt.

Daarom biedt het Rijk sinds 18 december 2019 gemeenten de mogelijkheid om beleid voor hergebruik van PFAS-houdende grond en baggerspecie te laten vaststellen door het college. Sindsdien is er voor een jaar geen plicht om bodembeheerbeleid voor PFAS met een raadsbesluit vast te leggen.

De RUD Utrecht spoort gemeenten aan om lokaal beleid te maken. Zij houdt voortdurend de ontwikkelingen per gemeente bij. Een overzicht voor de Utrechtse gemeenten is te vinden op de website van de RUD Utrecht.

Op 3 december 2019 hebben de Provincie Utrecht en de beide omgevingsdiensten (RUD Utrecht en ODRU) voor gemeenten een overzicht gemaakt en een advies vastgelegd voor het omgaan met PFAS-houdende grond en baggerspecie. Dit is gebaseerd op beschikbare onderzoeksgegevens voor PFAS die in samenwerking tussen provincie Utrecht, Utrechtse omgevingsdiensten en gemeenten zijn verkregen. Uit die onderzoeksresultaten blijkt dat in de Utrechtse regio, met name het zuidwestelijk deel, de gemeten waarden met name voor de stoffen PFOA hoger liggen dan de landelijke normen. Het Rijk, de Provincie Utrecht en de Utrechtse omgevingsdiensten adviseren gemeenten om met lokale normen te komen voor PFAS.

Eind 2018 werd duidelijk dat in het gebied van Chemours-Dupont in Dordrecht tot aan Nieuwegein, PFOA in de bodem zit. Een stukje in het zuidwesten van Nieuwegein werd aangemerkt als risicogebied. Nieuwegein heeft daar toen indicatief onderzoek gedaan naar de aanwezigheid van PFOA en PFOS. De gemeten gehalten PFAS bleken relatief laag. Op dat moment, dus voorafgaand aan het THK, was er nog geen beleid. Omdat grond- en baggerwerk wel door moest kunnen gaan, had Nieuwegein een korte tijdelijke beleidsregel voor PFAS opgesteld. De resultaten van het indicatieve onderzoek eind 2018/begin 2019 waren hiervoor de basis. Ook werden afspraken gemaakt met de RUD Utrecht, om op basis van bodemonderzoeken en het ‘Stand-Still’ principe (de kwaliteit van de bodem mag na het verplaatsen van grond en bagger niet verslechteren) grondstromen mogelijk te maken. Daarmee werd het mogelijk om spoedeisende projecten met grondwerk door te laten gaan.

Door het ontbreken van normen voor PFAS bleven er problemen bestaan met grondstromen. Daarom zijn Nieuwegein, Houten en Lopik in april 2019 samen met de RUD Utrecht gestart met een PFAS-onderzoek voor een bodemkwaliteitskaart en gemeentelijke normen voor PFAS. Pas als die er zijn, kiomen grondstromen weer op gang.

Tijdens de uitvoering van de PFAS-onderzoeken, juli 2019, werden de landelijke regels voor PFAS (THK) gepubliceerd. De daarin gestelde aanvullende eisen voor PFAS-onderzoek zijn in de opzet van het onderzoek meegenomen. De resultaten van dit onderzoek staan in dit onderzoeksrapport en zijn gebruikt voor het opstellen van gemeentelijk PFAS-beleid.

Op 7 januari 2020 heeft het college hiervoor beleid vastgesteld, als aanvulling op de bestaande Nota bodembeheer. De bekendmaking is gepubliceerd via gemeenteblad 2020, 10073. Een raadsbesluit over dit vastgestelde beleid is niet verplicht. Maar het college vindt het wel belangrijk om het ter bekrachtiging voor te leggen aan de raad. Op 20 februari neemt de raad het in behandeling.
Kijk hier voor de Beleidsnotitie PFAS en bijbehorende Bodemkwaliteitskaart PFAS.

Voor de gemeente Nieuwegein zijn normen voor PFAS vastgesteld volgens de in het THK gestelde richtlijnen. De verkregen waarden zijn gebaseerd op wat er in Nieuwegein wordt gemeten en bieden voldoende ruimte om grondstromen mogelijk te maken. Ook wordt het ‘Stand Still’ principe gehanteerd. Dit is afgestemd met omliggende gemeenten en de RUD Utrecht.

Voor het toepassen van grond uit Nieuwegein op basis van de bodemkwaliteitskaart binnen de gemeente Nieuwegein, is geen aanvullende analyse voor PFAS meer nodig (toe te passen grond en de ontvangende bodem).

De gemiddelde PFAS-kwaliteit van de grond van buiten de gemeente Nieuwegein, aangetoond met een door de gemeente Nieuwegein geaccepteerde bodemkwaliteitskaart (in combinatie met een historisch onderzoek) of een partijkeuring, toegepast in de bodemlaag vanaf het maaiveld tot en met 1,0 meter diepte, moet voldoen aan de Lokale Maximale Waarden genoemd in de onderstaande tabel (uit tabel 5.1 uit de beleidsnotitie PFAS). Grondwaterbeschermingsgebieden / waterwingebieden en toepassingslocaties die buiten de bodemkwaliteitskaart vallen, zijn uitgezonderd.

StofLokale Maximale Waarden PFASverbindingen (in ug/kg ds)
PFOA (som)3,8
PFOS (som)1,4
Elke andere PFAS-verbinding0,8*
  • Hierbij wordt aangesloten bij de voorloige landelijke toepassingsnormen voor PFAS-houdende grond en baggerspecie. Op basis van de huidige inzichten is er bij de aangegeven waarden geen sprake van risico's voor de gezondheid en overschrijding van effectniveaus voor het ecosysteem.

Heeft u vragen, stuur dan een e-mail naar: bodem@nieuwegein.nl.